Kunstenaarsinitiatieven
Vanuit de Fluxus–beweging werden in het begin van de jaren zestig kunstenaarscollectieven gevormd. Zij brachten de kunst dichter bij het publiek en letterlijk op straat, met ludieke acties en happenings. Happenings, performances, environments en installaties en de veranderende werking van kunst die daarmee samenhing, eisten een ander houding in de beleving.
De traditionele omstandigheden waaronder kunst werd gemaakt en getoond voldeden niet langer. Dat een en ander niet los gezien kan worden van de maatschappelijke ontwikkelingen mag duidelijk zijn. Vooral na de meirevolte in Parijs in 1968 waren de officiële kunstinstellingen en met name het circuit van de kunsthandel en de galeriëen meermalen doelwit van kritiek. Kunstenaars startten hun eigen werk- en tentoonstellingsruimten, voor een deel daartoe gedwongen vanwege de dogmatische opvattingen die heersten binnen het officiële circuit en de moeilijkheden die zij ondervonden bij de verkoop van hun werk. Als logische consequentie hiervan werden de eerste alternatieve kunstenaarscentra opgericht zoals The Kitchen en 112 Greenstreet (het latere White Columns) in New York, in Duitsland de Produzentengalerie van kunstenaar Dieter Hacker en in Nederland De Appel.
Historisch gezien zijn er vier generaties kunstenaarsintiatieven te onderscheiden. De eerste werd getypeerd door het interdisciplinaire karakter en de anarchistische organisatievorm.
De tweede golf uit de periode 1980-1985 voegde een sociaal engagement toe, voortvloeiend uit de punk en new wave scene, de kraakbeweging en de onvrede over de woon- en werksituatie van kunstenaars. Een groot aantal van deze initiatieven is gehuisvest in (gekraakte) fabriekspanden, scholen en bedrijfsruimtes. Zij worden vaak betiteld als ‘vrijplaatsen’ voor de kunst. In Nederland behoren initiatieven als Aorta en W 139 in Amsterdam tot deze groep, evenals De Fabriek in Eindhoven, Lokaal 01 te Breda, Artis en V2 in ’s-Hertogenbosch.
De derde groep (1990-1999) trachtte onder invloed van de kunstmarkt en de gevolgen daarvan voor de positie van jonge kunstenaars een pragmatische houding te ontwikkelen. Deze generatie combineert in een milde variant de opvattingen en verworvenheden van de beide voorgaande generaties met het idee dat kunstenaarsinitiatieven functioneren als een springplank naar het reguliere circuit.
De vierde en hedendaagse generatie leidt soms een nomadisch bestaan, stimuleert incidentele samenwerkingsprojecten en tracht voorwaarden te scheppen om de discussie over kunst te theoretiseren. Waar de voorgaande generaties kunstenaarsinitiatieven nog een duidelijke ‘vijand’ konden aanwijzen, wordt de huidige generatie geconfronteerd met de vervaging van de grenzen tussen de verschillende circuits. Het openlijk subversieve heeft aan kracht ingeboet en het engagement is als ‘politiek correct’ in de jaren negentig in de kunstwereld geïntroduceerd. Het ‘alternatieve’ is geaccepteerd en kan binnen de grenzen van haar mogelijkheden niet meer worden geradicaliseerd. De strijd om de verbeelding aan de macht is wederom geopend.
Het Apollohuis (1980-2001)
Het Apollohuis behoort gezien de oprichtingsdatum tot de tweede generatie kunstenaarsinitiatieven, maar er zijn verschillen. Als ‘vrijplaats’ voor de kunst zocht het vanaf het begin partners in het officiële circuit, het was niet gehuisvest in een gekraakt fabriekspand en de onvrede over de woon- en werksituatie van kunstenaars speelde geen rol bij de stichting. Het Apollohuis werd opgericht door Remko Scha en Paul & Hélène Panhuysen vanuit de mening dat kunstenaars zelf verantwoordelijkheid moeten nemen voor hun acties en de presentatie van hun ideëen. Zij trachtten de relatie met de kunstenaar te herdefiniëren, een klimaat te scheppen voor hedendaagse creatieve activiteiten en een dialoog op gang te brengen waarbij de uitkomst onbekend is.
Vanaf de oprichting groeide het initiatief uit van een alternatieve experimentele ruimte tot een belangrijk en onafhankelijk platform voor kunst en muziek. De interactie tussen de verschillende kunstvormen was daarbij van groot belang.
In het Programma Verslag 1980-1982 verwoordde Paul Panhuysen de doelstelling van het kunstenaarsinitiatief: ‘Ons standpunt is een standpunt van kunstenaars, de kunstproducenten. Remko Scha en ik proberen kunstenaars in Het Apollohuis te halen enkel en alleen omdat wij hun werk boeiend vinden. Ons beleid wordt bepaald door onze persoonlijke voorkeuren en door niets anders’. Deze opvatting is gedurende de geschiedenis van Het Apollohuis steeds meer verdiept en aangescherpt in discussies en in de samenwerking met de uitgenodigde kunstenaars. Het leidde tot de grensverleggende positie die het podium binnen het alternatieve circuit heeft verworven, maar ook tot de acceptatie door het officiële kunstcircuit.
Situasies
De wijze waarop in Het Apollohuis samenwerkte met de kunstenaars, is te vergelijken met de manier waarop de kunstenaar-organisator Paul Panhuysen in zijn carrière voortdurend een brug trachtte te slaan tussen de kunst en de samenleving. Het Living Archive blikt daarom ook terug op zijn activiteiten uit de jaren zestig en zeventig. Activiteiten die in het Van Abbemuseum plaatsvonden, toen Panhuysen in zijn functie als hoofd van de educatieve- en voorlichtingsdienst (1966-1967) programma’s en evenementen organiseerde zoals Hommage aan Lucio Fontana, het Museumfeest en de kinder kwis. Daarnaast is documentatie te zien over de ‘situasies’ die plaatsvonden in de Stadsschouwburg te Eindhoven, waaronder Het GroteCircus van de H. Geest, manifestaties in het Stadswandelpark als de Kulturele Straatrevolusie en van de straat- en pleinfeesten in Eindhoven, waaruit plannen voor de woon- en leefomgeving zijn ontstaan. Voorbeelden waartoe het devies ‘de verbeelding aan de macht’ kan leiden.
(foto's : Peter Cox)Imagination into power : Het Apollohuis (22-09-2007 / 09-03-2008)
Artists' Initiatives
In the beginning of the sixties, out of the Fluxus movement, exhibition spaces run by artists started to exist. They tried to bring art closer to the public, literally on the street, by using playful actions and happenings. Happenings, performances, environments and installations and the changed function of art which is connected with these artforms, demanded a different attitude in the experience. The traditional circumstances in which art was produced and shown didn’t meet requirements any longer. That this development is connected to developments in society is clear. Especially after the revolution of may 68 in Paris, the official institutions of art and especially the artmarket and galleries bacame a target for criticism. Artists started their own working- and exhibitionspaces. Partly forced into it because of the dogmatic views of the official artcircuit and the difficulties they experienced with selling their work. As a logical consequence the first alternative artistcentres as The Kitchen and 112 Greenstreet (later to become White Columns), Dieter Hacker’s Produzentengalerie in Germany and in the Netherlands De Appel were founded.
Historically, we can distinguish four generations of artists’ initiatives. The first generation was typified by an interdisciplinary approach and an anarchic form of organisation.
The second wave in the period 1980-1985 added an element of social engagement stemming from the Punk and New Wave scene, the squatter’s movement and dissatisfaction with artists’ working and living conditions. Many of these initiatives were accommodated in (squatted) factory buildings, schools and work spaces. They were often described as ‘sanctuaries’ for art. In the Netherlands, these included such initiatives as Aorta and W139 in Amsterdam, De Fabriek in Eindhoven, Lokaal 01 in Breda, and Artis and V2 in ‘s-Hertogenbosch.
The third group (1990-1999), influenced by the art market and the results this was having for the position of young artists, strove to develop a pragmatic attitude. This generation produced a mild version by combining the views and achievements of the two previous generations with the idea that artists’ initiatives could function as a springboard to the regular circuit.
The fourth and current generation sometimes leads a nomadic existence, stimulates occasional collaborative projects and attempts to create conditions for theorising art. Whereas the previous generations of artists’ initiatives could still point to a common ‘enemy’, the present generation is confronted with the blurring of the boundaries between different circuits. Open subversion has lost its strength with the introduction of ‘politically correct’ engagement in the art world of the 1990s. The ‘alternative’ has been accepted and can no longer be radicalised within the bounds of its possibilities. The fight over power to the imagination has started up again.
Het Apollohuis (1980-2001)
If you look at its date of founding Het Apollohuis is part of the second generation of artist run spaces, but there are differences. As a ‘sanctuary’ for art they looked immediately for partners in the regular circuit, Het Apollohuis was not squatted and the dissatisfaction with artists’ working and living conditions was not an issue for founding the initiative.
Het Apollohuis was started by Paul & Hélène Panhuysen and Remko Scha with the believe that artists themselves are responsible for their actions and the presentation of their ideas. They sought to redefine the relationship to the artist, to form a climate for contemporary creative activities and begin a dialogue of which the outcome is not clear. Since then the centre grew from an alternative experimental space to a major and independent podium for art and music. Moreover, the interaction between both art forms has always been a major relevance. As Paul Panhuysen explained in the Programme Report 1980-1982: ‘Our standpoint is the standpoint of the artists, the art producers. Remko Scha and myself try to bring artists to Het Apollohuis simply and only because we find their work exiting. Our policy is determined by our personal preferences and not by anything else’. During the history of Het Apollohuis and its director, this standpoint point was increasingly honed and intensified in debate and in collaboration with invited artists. It resulted in the boundary-breaking position the centre acquired within the so-called alternative circuit as well as its acceptance by the official art world.
Situasies
The way in which a dialogue between artists was entered into at Het Apollohuis is similar to the way artist and organiser Paul Panhuysen continually tried to span a bridge between art and society during his career. For this reason, Living Archive also looks back on his activities of the nineteen sixties and seventies, activities that also occurred in the Van Abbemuseum in his capacity as head of the education service from 1966 - 1967. Based on museum archive material, attention is drawn to events like Homage to Lucio Fontana, the Museum party and a kinder kwis. From Panhuysen’s personal archive is material about situationist art held in Eindhoven’s Stadsschouwburg, including Het Grote Circus van de H. Geest, exhibitions in Stadswandelpark like the Kulturele Straatrevolusie and street and square parties in Eindhoven, out of which plans for housing and the environment emerged. Beautiful examples where to the motto ‘Imagination into power’ can lead.